1. ÇIG MATERIALLAR
Kola (täxminen 75-80% düzüminde)
Nebit Koksy
Nebit koksy iň möhüm çig mal bolup, ol ýokary derejede anizotrop iňňe koksyndan başlap, diýen ýaly izotrop suwuk koksa çenli dürli gurluşlarda emele gelýär. Ýokary derejede anizotrop iňňe koksy, gurluşy sebäpli, elektrik, mehaniki we termal ýük göterijiligiň örän ýokary derejesini talap edýän elektrik ýaý peçlerinde ulanylýan ýokary öndürijilikli elektrodlary öndürmek üçin hökmanydyr. Nebit koksy diýen ýaly diňe çig nebit distillasiýa galyndylarynyň ýumşak haýal kömürleşdirme usuly bolan gijikdirilen kokslaşdyrma prosesi arkaly öndürilýär.
Iňňeli koks, turbostratik gatlak gurluşynyň güýçli parallel ugry we dänejikleriň belli bir fiziki görnüşi netijesinde örän ýokary grafitleşdirijilige eýe bolan ýörite koks görnüşi üçin giňden ulanylýan adalgadyr.
Baglaýjy maddalar (mazmuny boýunça takmynan 20-25%)
Kömür tarynyň çaýyrygy
Baglaýjy serişdeler gaty bölejikleri biri-birine jemlemek üçin ulanylýar. Olaryň ýokary çyglylyk ukyby garyndyny soňraky galyplamak ýa-da ekstruziýa etmek üçin plastik ýagdaýa öwürýär.
Kömür tarynyň gabygy organiki birleşme bolup, aýratyn aromatik gurluşa eýedir. Çalşyrylan we kondensirlenen benzol halkalarynyň ýokary paýy sebäpli, ol eýýäm grafidiň aýratyn öňünden düzülen altyburçluk tor gurluşyna eýedir, şonuň üçin grafitleşme wagtynda tertipli grafit domenleriniň emele gelmegine ýardam edýär. Gabygy iň peýdaly baglaýjy bolup çykýar. Ol kömür tarynyň distillasiýa galyndysydyr.
2. GARYŞDYRMAK WE EKSTRUZIÝA
Üwelen koks kömür tarynyň çöpi we käbir goşundylar bilen garyşdyrylyp, birmeňzeş pasta emele getirilýär. Bu ekstruziya silindrine getirilýär. Ilkinji ädimde howa öňünden preslemek arkaly aýrylmaly. Soňra hakyky ekstruziya ädimi gelýär, bu ýerde garyndy islenýän diametr we uzynlykdaky elektrod emele getirmek üçin ekstruziya edilýär. Garyşdyrmagy we esasanam ekstruziya prosesini üpjün etmek üçin (sag tarapdaky surata serediň) garyndy ýapyşykly bolmaly. Bu, tutuş ýaşyl önümçilik prosesinde ony takmynan 120°C (çöplügine baglylykda) ýokary temperaturada saklamak arkaly gazanylýar. Silindr görnüşli bu esasy görnüş "ýaşyl elektrod" diýlip atlandyrylýar.
3. ÇÖREKÇILIK
Iki görnüşli bişirme peçleri ulanylýar:
Bu ýerde ekstrudirlenen sterženler silindrik poslamaýan polat kanistrlere (saggerler) ýerleşdirilýär. Gyzdyrmak prosesinde elektrodlaryň deformasiýasynyň öňüni almak üçin, saggerler şeýle hem gorag çäge örtügi bilen doldurylýar. Saggerler demir ýol platformalaryna (wagonlaryň aşagy) ýüklenýär we tebigy gaz bilen işleýän peçlere oklanýar.
Halkaly peç
Bu ýerde elektrodlar önümçilik zalynyň aşagyndaky daş örtük boşlugyna ýerleşdirilýär. Bu boşluk 10-dan gowrak kameradan ybarat halka ulgamynyň bir bölegidir. Energiýany tygşytlamak üçin kameralar gyzgyn howa aýlanyş ulgamy bilen birikdirilendir. Elektrodlaryň arasyndaky boşluklar hem deformasiýadan gaça durmak üçin çäge bilen doldurylýar. Çöküntiniň kömürleşdirilýän bişirme prosesinde temperatura üns bilen gözegçilik edilmeli, sebäbi 800°C-e çenli temperaturada gazyň çalt toplanmagy elektrodyň çatlamagyna sebäp bolup biler.
Bu fazada elektrodlaryň dykyzlygy takmynan 1,55 – 1,60 kg/dm3 bolýar.
4. ÇYKARMA
Bişirilen elektrodlara peçleriň içindäki agyr iş şertlerine çydamak üçin zerur bolan ýokary dykyzlygy, mehaniki berkligi we elektrik geçirijiligini bermek üçin ýörite ädim (200°C-de suwuk ädim) siňdirilýär.
5. Gaýtadan bişirmek
Gapdalyň siňdirilmegini kömürleşdirmek we galan uçujy maddalary çykarmak üçin ikinji bişirme sikli ýa-da "gaýtadan bişirme" gerek. Gaýtadan bişirme temperaturasy tas 750°C-e ýetýär. Bu fazada elektrodlar dykyzlygy 1,67 – 1,74 kg/dm3 töweregine ýetip bilýär.
6. GRAFITIZASIÝA
Acheson peçi
Grafit önümçiliginiň soňky ädimi bişirilen uglerodyň grafite öwrülmegidir, bu bolsa grafitleşdirme diýlip atlandyrylýar. Grafitleşdirme prosesinde az-kem öňünden tertipleşdirilen uglerod (turbostratik uglerod) üç ölçegli tertipleşdirilen grafit gurluşyna öwrülýär.
Elektrodlar berk massa emele getirmek üçin uglerod bölejikleri bilen gurşalan elektrik peçlerine gaplanýar. Peçden elektrik togy geçirilýär we temperatura takmynan 3000°C-e çenli ýokarlanýar. Bu proses adatça ACHESON PEÇI ýa-da UZYNLYK PEÇ (LWG) ulanylyp amala aşyrylýar.
Acheson peçinde elektrodlar tapgyrlaýyn proses arkaly grafitleşdirilýär, şol bir wagtyň özünde LWG peçinde tutuş sütun bir wagtyň özünde grafitleşdirilýär.
7. MAŞYN ISLEMEK
Grafit elektrodlary (sowadylandan soň) takyk ölçeglere we çydamlylyklara laýyklykda işlenip düzülýär. Bu tapgyr elektrodlaryň uçlaryny (rozetkalaryny) dişli grafit ştiftini (nipelini) birleşdiriji ulgam bilen işläp düzmegi we sazlamagy hem öz içine alyp biler.
Ýerleşdirilen wagty: 2021-nji ýylyň 8-nji apreli