Grafitleşdirilen nebit koksy belli bir geosyýasy we serişde monopoliýasynyň töwekgelçilikleri bilen ýüzbe-ýüz bolýar, bu töwekgelçilikleriň çeşmelerini dört ölçegden seljerip bolýar: serişdeleriň paýlanyşy, geosyýasy landşaft üýtgemeleri, senagat zynjyrynyň gözegçiligi, şeýle hem syýasat we söwda päsgelçilikleri.
I. Serişdeleriň deň däl paýlanyşy belli bir sebitlere üpjünçilige garaşlylyga getirýär
Çig nebiti gaýtadan işlemegiň goşmaça önümi hökmünde nebit koksynyň öndürilişiniň möçberi çig nebiti gaýtadan işlemegiň kuwwaty bilen gönüden-göni baglanyşyklydyr. Çig nebit serişdeleriniň dünýäde deň däl paýlanmagy nebit koksynyň üpjünçiliginiň çig nebit öndürýän sebitlere we gaýtadan işleýän merkezlere ýokary derejede baglylygyna getirýär. Mysal üçin:
- Hytaýda nebit koksynyň konsentrirlenen önümçiligi: 2024-nji ýylyň ýanwaryndan noýabr aýyna çenli Hytaýyň nebit koksynyň önümçiligi esasan Gündogar Hytaýda, Günorta Hytaýda we Demirgazyk-Gündogar Hytaýda jemlenen bolup, umumy önümçiligiň 80% -den gowragyny düzdi, Gündogar Hytaýyň bolsa 55% -den gowragynyň goşandy bardy. Bu sebitleýin konsentrasiýa ýerli üpjünçilik üýtgemeleriniň milli bazara täsir etmegine sebäp bolýar.
- Importa ýokary derejede garaşlylyk: Hytaýyň öz öndürýän nebit koksy içerki islegi doly kanagatlandyryp bilmeýär, önümçilik-sarp ediş tapawudynyň bir bölegi import bilen doldurylýar. 2024-nji ýylyň ýanwaryndan noýabr aýyna çenli Hytaýyň nebit koksynyň importy geçen ýyl bilen deňeşdirilende 15,22% azalsa-da, daşarky garaşlylyk derejesi 25% -den ýokary bolmagynda galdy, ýokary kükürtli nebit koksy 2023-nji ýylda importyň 70% -den gowragyny düzdi. Import çeşmelerine ABŞ, Saud Arabystany, Kanada we beýlekiler girýär. Bu ýurtlardaky geosyýasy gapma-garşylyklar ýa-da söwda syýasatynyň üýtgemegi üpjünçiligiň durnuklylygyny gönüden-göni bozup biler.
II. Geosyýasy landşaft üýtgeşmeleri üpjünçilik töwekgelçiliklerini has-da güýçlendirýär
Global energiýa geosyýasy landşaftyndaky üýtgeşmeler nebit koksynyň üpjünçilik zynjyryna potensial howp döredýär:
- Güýçlenen serişdeler bäsdeşligi: Energetika we himiki çig mal hökmünde nebit koksynyň üpjünçiligine serişdeler bäsdeşligi täsir edip biler. Mysal üçin, Ýakyn Gündogardaky syýasy durnuksyzlyk we Russiýa bilen Günbatar ýurtlarynyň arasyndaky dartgynly gatnaşyklar çig nebit üpjünçiliginiň kesilmegine ýa-da bahalaryň üýtgemegine getirip, nebit koksynyň önümçiligine täsir edip biler.
- Ulag ýollarynyň ýapylmagy: Geosyýasy gapma-garşylyklar nebit koksynyň daşalma ýollaryna päsgel berip, ulag çykdajylaryny we wagtyny artdyryp, hatda üpjünçilikde bökdençliklere sebäp bolup biler. Mysal üçin, Gyzyl deňiz gämi gatnawlarynda howpsuzlyk howplarynyň artmagy Ýakyn Gündogaryň Hytaýa nebit koksynyň eksportynyň netijeliligine täsir edip biler.
III. Senagat zynjyrynyň esasy halkalaryndaky monopoliýa töwekgelçilikleri
Nebit koksynyň senagat zynjyryndaky käbir halkalar ýa-da tehnologiýalar birnäçe kärhana ýa-da ýurt tarapyndan dolandyrylyp, monopol ýagdaýyny emele getirip biler:
- Nebitiň ýokarky akymynda monopoliýa: Dünýä çig nebit bazarynda nebit öndürýän birnäçe ýurt höküm sürýär, OPEC ýaly guramalar önümçilik syýasaty arkaly nebitiň bahalaryna täsir edýär we şeýlelik bilen nebit koksynyň çykdajylaryny gytaklaýyn gözegçilikde saklaýar. Mysal üçin, OPEC önümçiliginiň azaldylmagy çig nebitiň bahalarynyň ýokarlanmagyna getirip, nebit koksynyň önümçiliginiň çykdajylaryny ýokarlandyryp biler.
- Orta önümçilikde tehniki päsgelçilikler: Nebit koksyny gaýtadan işlemek tehnologiýalary, meselem, gijikdirilen kokslaşdyrma we kalsinasiýa, belli bir päsgelçiliklere eýedir we esasy tehnologiýalary özleşdirýän kärhanalar bazar artykmaçlyklaryny gazanyp bilerler. Mysal üçin, Hytaý grafitleşdirme tehnologiýasynda öňde barsa-da, ýokary hilli iňňe koksynyň we beýleki esasy çig mallaryň importyna bil baglaýar, bu bolsa tehniki monopoliýa töwekgelçiligini döredýär.
- Konsentrlenen aşaky akym ulanyş bazary: Nebit koksynyň sarp edilişi, esasan, öňünden bişirilen anodlarda we ýangyja jemlenen bolup, 2024-nji ýylyň birinji ýarymynda 77% -ni düzýär. Öňünden bişirilen anodlaryň esasy ulanyjysy hökmünde elektrolitik alýumin senagaty, önümçilik kuwwatynyň çäklendirmeleri (meselem, Hytaýyň 45 million tonnalyk gyzyl çyzygy) sebäpli nebit koksynyň islegine täsir edip biler we isleg tarapyndaky monopoliýany emele getirýär.
IV. Bazar likwidligini çäklendirýän syýasat we söwda päsgelçilikleri
Dürli ýurtlardaky syýasatlar we söwda päsgelçilikleri nebit koksy bazarynda bazaryň segmentasiýasy we monopoliýasyny güýçlendirip biler:
- Daşky gurşaw syýasatyna çäklendirmeler: Hytaýyň “2024-2025-nji ýyllar üçin energiýany tygşytlamak we uglerody azaltmak boýunça hereket meýilnamasynda” nebit-himiýa kärhanalarynda bar bolan özbaşdak üpjünçilik desgalaryndan başga, ýokary kükürtli nebit koksynyň ýangyç hökmünde ulanylmaly däldigi bellenilýär. Bu syýasat ýangyç pudagynda ýokary kükürtli nebit koksynyň ulanylmagyny çäklendirýär, käbir islegler az kükürtli nebit koksyna geçýär, bu bolsa az kükürtli nebit koksy bazarynda monopoliýany döredip biler.
- Eksport gözegçiligi we söwda uruşlary: Esasy eksport ediji ýurtlar eksport gözegçiligi arkaly nebit koksynyň üpjünçiligini çäklendirip ýa-da söwda uruşlary arkaly tarifleri ýokarlandyryp, global bazaryň likwidligine täsir edip bilerler. Mysal üçin, ABŞ-nyň Hytaýa goýan tarifleri Hytaýyň import edýän nebit koksynyň bahasyny ýokarlandyryp, onuň halkara bäsdeşligini gowşadyp biler.
- Serişdeleriň eksportyna çäklendirmeler: Serişdelere baý ýurtlar öz içerki senagatyny goramak üçin eksporty çäklendirip bilerler, bu bolsa global üpjünçilik dartgynlylygyna sebäp bolýar. Mysal üçin, Indoneziýanyň nikel magdanynyň eksportyna goýan çäklendirmeleri, nebit koksyna gönüden-göni degişli bolmasa-da, resurs eksport edýän ýurtlaryň bazarlary gözegçilikde saklamak üçin syýasat gurallaryny ulanmagynyň meýlini görkezýär we bu bolsa nebit koksy ýaly beýleki serişdeler üçin hem şuňa meňzeş töwekgelçilikleri döredip biler.
Ýerleşdirilen wagty: 2025-nji ýylyň 24-nji noýabry