Abstrakt:Awtor ýurdumyzda iňňe koks önümçiliginiň we sarp edilişiniň ýagdaýyny, onuň grafit elektrod we negatiw elektrod materiallary senagatynda ulanylyşynyň geljegini seljerýär, nebit iňňe koks ösüşinde ýüze çykýan kynçylyklary, şol sanda çig mal serişdeleriniň ýetmezçiligini, hiliniň ýokary däldigini, uzak siklli we artykmaç kuwwatly ulanylyşyny bahalandyrmagy, önümiň segmentleşdirilmegi boýunça barlaglary, ulanylyşyny, netijelilik ölçeglerini, meselem, assosiasiýa barlaglaryny ýokarlandyryp, ýokary derejeli bazary ösdürýär.
Çig malyň dürli çeşmelerine görä, iňňe koksy nebit iňňe koksy we kömür iňňe koksy diýlip bölünip bilner. Nebit iňňe koksy esasan FCC şlamyndan gaýtadan işlemek, gidrodesulfurizasiýa, gijikdirilen kokslaşdyrma we kalsinasiýa arkaly öndürilýär. Bu proses deňeşdirme boýunça çylşyrymly we ýokary tehniki mazmuna eýedir. Iňňe koksy ýokary uglerod, az kükürt, az azot, az kül we ş.m. aýratynlyklaryna eýedir we grafitleşdirilenden soň ajaýyp elektrohimiki we mehaniki häsiýetlere eýedir. Ol grafitleşdirmegi aňsat bolan anizotrop ýokary derejeli uglerod materialynyň bir görnüşidir.
Iňňe koks esasan ýokary kuwwatly grafit elektrod we litium ion batareýa katod materiallary üçin ulanylýar, "uglerod depesi", "uglerod neýtral" strategik maksatlary hökmünde ýurtlar demir we polat, awtoulag senagatynyň özgerdilmegini we senagat gurluşynyň sazlanmagyny kämilleşdirmegini dowam etdirýärler, şeýle hem energiýa tygşytlaýjy pes uglerodly we ýaşyl daşky gurşawy goramak tehnologiýasyny ulanmagy höweslendirýärler, elektrik ýaý peçleriniň polat öndürmegini we täze energiýa awtoulaglarynyň çalt ösüşini höweslendirýärler. Çig iňňe koksa bolan isleg hem çalt ösýär. Geljekde iňňe koksyň aşaky akymdaky senagaty henizem örän gülläp öser. Bu mowzuk iňňe koksyň grafit elektrod we anod materialynda ulanylyş ýagdaýyny we geljegini seljerýär we iňňe koks senagatynyň sagdyn ösmegi üçin kynçylyklary we garşy çäreleri öňe sürýär.
1. Iňňe koksynyň önümçiliginiň we akym ugrunyň seljermesi
1.1 Iňňe kokasynyň önümçiligi
Iňňe koks önümçiligi esasan Hytaý, ABŞ, Beýik Britaniýa, Günorta Koreýa we Ýaponiýa ýaly birnäçe ýurtda jemlenendir. 2011-nji ýylda iňňe koksyň dünýä möçberindäki önümçilik kuwwaty takmynan 1200 müň tonna boldy, şol sanda Hytaýyň önümçilik kuwwaty 250 müň tonna boldy we Hytaýda diňe dört iňňe koks öndüriji bardy. Sinfern Information-yň statistikasyna görä, 2021-nji ýyla çenli iňňe koksyň dünýä möçberindäki önümçilik kuwwaty takmynan 3250 müň tonna çenli artar we Hytaýda iňňe koksyň önümçilik kuwwaty takmynan 2240 müň tonna çenli artar, bu bolsa dünýä önümçilik kuwwatynyň 68,9% -ni düzýär we Hytaýyň iňňe koks öndürijileriniň sany 21-e çenli artar.
1-nji tablisada dünýäde iňňe koks öndürijileriniň iň öňdebaryjy 10-lygynyň önümçilik kuwwaty görkezilýär, olaryň umumy önümçilik kuwwaty 2130 müň tonna/ýyl bolup, global önümçilik kuwwatynyň 65,5% -ni düzýär. Iňňe koks kärhanalarynyň global önümçilik kuwwaty nukdaýnazaryndan, nebit seriýaly iňňe koks öndürijileri, adatça, uly möçberde işleýärler, bir zawodyň ortaça önümçilik kuwwaty 100 ~ 200 müň tonna/ýyl, kömür seriýaly iňňe koks önümçilik kuwwaty bolsa diňe 50 müň tonna/ýyl töweregi.
Geljekki birnäçe ýylyň dowamynda global iňňe koks önümçilik kuwwaty artmagyny dowam etdirer, ýöne esasan Hytaýdan. Hytaýyň meýilleşdirilen we gurulýan iňňe koks önümçilik kuwwaty takmynan 430kT/ýyldyr we artykmaç kuwwatlylyk ýagdaýy has-da kynlaşýar. Hytaýdan daşarda iňňe koks kuwwaty esasan durnukly, Russiýanyň OMSK nebiti gaýtadan işleýän zawody 2021-nji ýylda 38kT/ýyl iňňe koks enjamyny gurmagy meýilleşdirýär.
1-nji suratda soňky 5 ýylda Hytaýda iňňe koks önümçiligi görkezilýär. 1-nji suratdan görnüşi ýaly, Hytaýda iňňe koks önümçiligi 5 ýylyň dowamynda ýyllyk ösüş depgini 45% bolan partlamaly ösüşe ýetdi. 2020-nji ýylda Hytaýda iňňe koks önümçiliginiň umumy möçberi 517 kT ýetdi, şol sanda kömür seriýasynyň 176 kT we nebit seriýasynyň 341 kT.
1.2 Iňňe kokasynyň importy
2-nji suratda soňky 5 ýylda Hytaýa iňňe koksynyň import ýagdaýyny görkezilýär. 2-nji suratdan görnüşi ýaly, COVID-19 ýokanjyndan öň, Hytaýa iňňe koksynyň import möçberi ep-esli artyp, 2019-njy ýylda rekord derejede 270 kT ýetdi. 2020-nji ýylda import edilen iňňe koksynyň bahasynyň ýokary bolmagy, bäsdeşligiň pese gaçmagy, portdaky uly gorlar we Ýewropada we ABŞ-da epidemiýalaryň dowamly ýaýramagy sebäpli, Hytaýyň iňňe koksynyň import möçberi 2020-nji ýylda bary-ýogy 132 kT bolup, ýyllyk 51% azalypdyr. Statistika maglumatlaryna görä, 2020-nji ýylda import edilen iňňe koksynda nebit iňňe koksy 27,5 kT bolup, ýyllyk 82,93% azalypdyr; Kömür ölçegli iňňe koksy 104,1 kt, geçen ýyl bilen deňeşdirilende 18,26% köp, esasy sebäp Ýaponiýanyň we Günorta Koreýanyň deňiz ulaglarynyň epidemiýadan az täsirlenmegi, ikinjiden, Ýaponiýadan we Günorta Koreýadan getirilýän käbir önümleriň bahasy Hytaýdaky meňzeş önümleriň bahasyndan arzan we aşaky akymdaky sargyt möçberiniň uly bolmagydyr.
1.3 Iňňe kokasynyň ulanylyş ugry
Iňňe koksy ýokary derejeli uglerod materialynyň bir görnüşi bolup, esasan örän ýokary kuwwatly grafit elektrodyny we emeli grafit anod materiallaryny öndürmek üçin çig mal hökmünde ulanylýar. Iň möhüm terminal ulanylyş ugurlary elektrik ýaý peçleriniň polat önümçiligi we täze energiýa ulaglary üçin güýç batareýalarydyr.
3-nji suratda soňky 5 ýylda Hytaýda iňňe koksynyň ulanylyş tendensiýasy görkezilýär. Grafit elektrody iň uly ulanylyş meýdany bolup, islegiň ösüş depgini deň derejede üýtgeşik tapgyra girýär, şol bir wagtyň özünde negatiw elektrod materiallary çalt depginde ösýär. 2020-nji ýylda Hytaýda iňňe koksynyň umumy sarp edilişi (inwentar sarp edilişi bilen birlikde) 740 kT boldy, şol sanda 340 kT negatiw material we 400 kT grafit elektrody sarp edildi, bu bolsa negatiw material sarp edilişiniň 45% -ni düzýär.
2.1 eAF polat önümçiliginiň ösüşi
Demir we polat senagaty Hytaýda uglerod zyňyndylarynyň esasy öndürijisidir. Demir we polat öndürmegiň iki esasy usuly bar: domna peçi we elektrik ýaý peçi. Olaryň arasynda elektrik ýaý peçlerinde polat öndürmek uglerod zyňyndylaryny 60% azaldyp biler, şeýle hem galyndy polat serişdelerini gaýtadan işläp, demir magdanynyň importyna garaşlylygy azaldyp biler. Demir we polat senagaty 2025-nji ýyla çenli "uglerod pik" we "uglerod bitaraplygy" maksadyna ýetmekde öňdebaryjy bolmagy teklip etdi. Milli demir we polat senagaty syýasatynyň ýolbaşçylygynda konwertor we domna peçleriniň polatyny elektrik ýaý peçi bilen çalşyrjak köp sanly polat zawodlary bolar.
2020-nji ýylda Hytaýyň çig polat önümçiligi 1054,4 million tonna boldy, şol sanda eAF polat önümçiligi takmynan 96 million tonna bolup, umumy çig polat önümçiliginiň diňe 9,1% -ni düzýär, dünýä ortaça görkezijisiniň 18% -i, ABŞ-nyň 67% -i, Ýewropa Bileleşiginiň 39% -i we Ýaponiýanyň EAF polat önümçiliginiň 22% -i bilen deňeşdirilende, ösüş üçin uly mümkinçilikler bar. Senagat we maglumat tehnologiýalary ministrligi tarapyndan 2020-nji ýylyň 31-nji dekabrynda çykarylan "Demir we polat senagatynyň ýokary hilli ösüşini höweslendirmek boýunça gollanmanyň" taslamasyna görä, 2025-nji ýyla çenli umumy çig polat önümçiliginde eAF polat önümçiliginiň paýy 15% ~ 20% -e çenli ýokarlandyrylmaly. eAF polat önümçiliginiň artmagy örän ýokary kuwwatly grafit elektrodlaryna bolan islegi ep-esli artdyrar. Öý elektrik ýaý peçleriniň ösüş meýili ýokary derejeli we uly möçberli bolup, bu bolsa uly spesifikasiýalara we örän ýokary kuwwatly grafit elektrodyna bolan islegi has ýokary derejä çykarýar.
2.2 Grafit elektrodyň önümçilik ýagdaýy
Grafit elektrody eAF polat öndürmek üçin möhüm sarp ediji serişdedir. 4-nji suratda soňky 5 ýylda Hytaýda grafit elektrodyň önümçilik kuwwaty we önümçiligi görkezilýär. Grafit elektrodyň önümçilik kuwwaty 2016-njy ýylda 1050kT/ýyldan 2020-nji ýylda 2200kT/ýyla çenli ýokarlandy we ýyllyk ösüş depgini 15,94% boldy. Bu bäş ýyl grafit elektrodyň önümçilik kuwwatynyň çalt ösüş döwri, şeýle hem grafit elektrod senagatynyň çalt ösüş döwrüdir. 2017-nji ýyldan öň, ýokary energiýa sarp edilişi we ýokary hapalanma bilen däp bolan önümçilik pudagy hökmünde grafit elektrod senagaty önümçiligi azaldýardy, kiçi we orta göwrümli grafit elektrod kärhanalary ýapylmak bilen ýüzbe-ýüz bolýardy, hatda halkara elektrod ägirleri hem önümçiligi bes etmeli, gaýtadan satmaly we çykmaly bolýardy. 2017-nji ýylda, "pol polatyny" mejbury ýok etmek baradaky milli administratiw syýasatyň täsiri we hereketi bilen, Hytaýda grafit elektrodyň bahasy kesgin ýokarlandy. Aşa köp girdeji bilen höweslendirilip, grafit elektrod bazary kuwwatlylygyň dikeldilmegi we giňelmegi tolkunyny döretdi.
2019-njy ýylda Hytaýda grafit elektrod önümçiligi soňky ýyllarda täze ýokary derejä ýetip, 1189 kT ýetdi. 2020-nji ýylda epidemiýanyň sebäpli islegiň pese gaçmagy sebäpli grafit elektrod önümçiligi 1020 kT-a çenli azaldy. Emma umuman, Hytaýyň grafit elektrod senagatynyň kuwwaty çynlakaý artyk we ulanyş derejesi 2017-nji ýyldaky 70% -den 2020-nji ýylda 46% -e çenli pese gaçdy, bu bolsa kuwwatlylygyň ulanyş derejesiniň täze pes derejesidir.
2.3 Grafit elektrod senagatynda iňňe koksynyň isleginiň seljermesi
eAF polatynyň işlenip düzülmegi örän ýokary kuwwatly grafit elektrodyna bolan islegi artdyrar. Grafit elektrodyna bolan islegiň 2025-nji ýylda takmynan 1300 kt, çig iňňe koksa bolan islegiň bolsa takmynan 450 kt boljakdygy çaklanylýar. Uly göwrümli we örän ýokary kuwwatly grafit elektrodynyň we birleşmesiniň önümçiliginde nebit esasly iňňe koksynyň kömür esasly iňňe koksyndan has gowy bolandygy sebäpli, grafit elektrodynyň nebit esasly iňňe koksa bolan isleginiň paýy has-da artar we kömür esasly iňňe koksynyň bazar giňişligini eýelär.
Ýerleşdirilen wagty: 2022-nji ýylyň 23-nji marty