Ak çoýun: Çaýa guýýan şekerimiz ýaly, uglerod suwuk demirde doly ereýär. Eger suwuklykda ereýän bu uglerod çoýun gatylaşanda suwuk demirden bölünip bilinmese, gurluşda doly ereýän bolsa, emele gelen gurluşa ak çoýun diýýäris. Örän döwülen gurluşa eýe bolan ak çoýun ak çoýun diýilýär, sebäbi ol döwülende ýagty, ak reňkde bolýar.
Çal çoýun: Suwuk çoýun gataplaşýarka, suwuk metalda ereýän uglerod, meselem, çaýdaky şeker, gataplaşma wagtynda aýratyn faza hökmünde ýüze çykyp biler. Şeýle gurluşy mikroskop astynda barlanymyzda, uglerodyň grafit görnüşinde ýalaňaç göz bilen görünýän aýratyn gurluşa bölünendigini görýäris. Bu görnüşli çoýuny çal çoýun diýip atlandyrýarys, sebäbi uglerod lameller görnüşinde, ýagny gatlaklar görnüşinde peýda bolýan bu gurluş döwülende, solgun we çal reňk peýda bolýar.
Tagly çoýun: Ýokarda agzalan ak çoýunlar çalt sowadyş şertlerinde, çal çoýunlar bolsa deňeşdirme boýunça has haýal sowadyş şertlerinde peýda bolýar. Eger guýulan bölegiň sowadyş tizligi akdan çal reňke geçişiň bolýan aralygyna gabat gelse, çal we ak gurluşlaryň bilelikde peýda bolýandygyny görmek bolýar. Biz bu çoýunlary tegmilli diýip atlandyrýarys, sebäbi şeýle bölegi döwenimizde, ak fonda çal adajyklar peýda bolýar.
Çuňňurlanan çoýun: Bu görnüşli çoýun aslynda ak çoýun hökmünde gatylaşýar. Başgaça aýdylanda, çoýunyň gatylaşmagy uglerodyň gurluşda doly eremegini üpjün edýär. Soňra gatylaşan ak çoýun ýylylyk bilen işlenilýär, şonuň üçin gurluşda ereýän uglerod gurluşdan aýrylýar. Bu ýylylyk bilen işlenilenden soň, uglerodyň düzgünsiz görnüşli sferalar hökmünde, toparlanan ýagdaýda peýda bolýandygyny görýäris.
Bu klassifikasiýadan başga-da, eger uglerod gatylaşma netijesinde gurluşdan aýrylyp bilse (çal çoýunlardaky ýaly), netijede dörän grafidiň formal häsiýetlerine seredip, başga bir klassifikasiýa geçirip bileris:
Çal (lamellar grafit) çoýun: Eger uglerod gatylaşyp, kelem ýapraklary ýaly gatlakly grafit gurluşyny emele getiren bolsa, biz şeýle çoýunlary çal ýa-da lamellar grafit çoýunlary diýip atlandyrýarys. Kislorodyň we kükürdiň deňeşdirme boýunça ýokary bolan erginlerde ýüze çykýan bu gurluşy ýokary ýylylyk geçirijiligi sebäpli köp kiçelme meýlini görkezmeden gatylaşdyryp bileris.
Sferiki grafit çoýun: Adyndan görnüşi ýaly, bu gurluşda uglerodyň sferiki grafit toplary hökmünde görünýändigini görýäris. Grafitiň lamellar gurluşa däl-de, sferiki gurluşa bölünmegi üçin suwuklykdaky kislorod we kükürt belli bir derejeden aşak düşmeli. Şonuň üçin sferiki grafit çoýun öndürilende, suwuk metaly kislorod we kükürt bilen örän çalt reaksiýa girip bilýän magniý bilen işläp, soňra ony galyplara guýýarys.
Vermikulýar grafit çoýun: Eger sferoid grafit çoýun öndürilişinde ulanylýan magniý işlemesi ýeterlik bolmasa we grafit doly sferoidleşdirilip bilinmese, biz wermikulýar (ýa-da ykjam) diýip atlandyrýan bu grafit gurluşy ýüze çykyp biler. Lamellar we sferoidal grafit görnüşleriniň arasyndaky geçiş görnüşi bolan wermikulýar grafit, çoýuna sferoidal grafidiň ýokary mehaniki häsiýetlerini bermek bilen çäklenmän, eýsem ýokary ýylylyk geçirijiligi sebäpli kiçelme meýlini hem azaldýar. Sferoidal grafit çoýun öndürilişinde ýalňyşlyk hasaplanýan bu gurluş ýokarda agzalan artykmaçlyklary sebäpli köp guýujy zawodlar tarapyndan bilgeşleýin guýulýar.
Ýerleşdirilen wagty: 2024-nji ýylyň 20-nji dekabry